Kenali 5 Jenis Arak Tradisional Warisan Masyarakat Sabah

Kalau di Sarawak ada tuak, di Sabah kita ada lihing..dan banyak lagi!

Kenali 5 Jenis Arak Tradisional Warisan Masyarakat Sabah. Masyarakat di Kepulauan Borneo terutamanya di Sabah dan Sarawak terkenal dengan minuman alkohol mereka. Masing-masing mempunyai minuman alkohol tersendiri. Jika di Sarawak, mereka mempunyai tuak dan burak. Di Sabah, paling terkenal ialah lihing.

Namun, tahukah anda bahawa terdapat banyak lagi jenis minuman alkohol atau arak tradisi Sabah? Dalam artikel kali ini, kami telah senaraikan 5 jenis arak tradisi Sabah untuk menambah pengetahuan am anda tentang budaya masyarakat Sabah. Jum!

1. Lihing

Lihing merupakan minuman alkohol tradisional masyarakat Dusun di Sabah. Ia diperbuat daripada beras pulut dan juga ragi beras yang dipanggil ‘sasad’ dan akan diperam. Tempoh paling minimum untuk memeram lihing adalah selama 3 bulan. Cara pembuatan lihing ini pula berbeza antara satu daerah dan daerah lain di Sabah.

Secara tradisinya, beras yang akan digunakan untuk membuat lihing akan dikeringkan di bawah cahaya matahari terlebih dahulu sebelum dimasukkan ke dalam balang yang telah dibersihkan menggunakan daun pokok jambu batu. Setelah itu, balang tersebut akan ditutup menggunakan daun pisang atau daun pokok terap atau tarap. Seiring dengan perkembangan zaman, daun ini boleh juga diganti dengan menggunakan beg plastik dan gelang getah.

Bagi memastikan roh jahat tidak mengganggu lihing tersebut, biasanya seketul arang atau pisau kecil (Pa’is) diletakkan di atas balang tersebut. Jika lihing ini dibiarkan terbuka lama, ia akan berubah menjadi cuka.

Tak boleh sentuh bahan masam semasa membuat lihing

Lihing ini juga tidak boleh dibuat secara sembarangan tau! Terdapat beberapa pantang larang yang perlu diikuti semasa membuat lihing seperti tidak boleh menyumpah atau bergaduh semasa membuatnya, atau bercakap buruk dan kuat. Pembuat lihing juga tidak boleh menyentuh apa-apa bahan yang masam seperti lemon semasa pembuatan lihing atas sebab kebersihan serta memastikan rasa dan kualiti lihing tidak terjejas.

Lihing boleh diminum dengan cara siopon atau sosopon, iaitu dengan memasukkan straw ke dalam beras dan menambahkan sedikit air ke dalamnya.

Kebiasaannya, lihing ini akan dihidang dalam cawan plastik atau buluh yang dipanggil ‘suki’. Hampas beras lihing juga boleh disuling untuk mendapatkan arak beras yang dipanggil montoku atau talak.

*Jenis alkohol : Alkohol sederhana (10-20%)
Sukatan 1 minuman alkohol untuk lihing : 90 ml/3 hirup

2. Montoku/Talak

Berbeza dengan lihing, montoku pula merupakan minuman beralkohol yang telah disuling daripada tapai atau lihing. Minuman ini popular dalam kalangan masyarakat Rungus di Sabah dan kebiasaannya jernih dan tidak berwarna.

Hampas beras daripada tapai atau lihing akan dimasak dan wap yang terkumpul akan disalurkan ke dalam bekas. Oleh sebab minuman ini telah disuling, maka kandungan alkohol di dalamnya dipercayai lebih tinggi daripada lihing iaitu sekitar 17% ke 35%.

Di Sarawak, montoku ini lebih kurang sama seperti langkau iaitu minuman alkohol yang disuling daripada air tuak masam atau yang tidak berapa menjadi.

Masyarakat Sabah sering menghidangkan montoku ini semasa majlis-majlis penting seperi pesta kaamatan, majlis keramaian, tolak bala, majlis perkahwinan bahkan juga majlis pengebumian.

*Jenis alkohol : Alkohol tinggi (melebihi 35%)
Sukatan 1 minuman alkohol untuk lihing : 30 ml/1 hirup

3. Bahar

Bahar ini boleh digelar sebagai todi Sabah. Ia merupakan sejenis minuman alkohol yang dihasilkan daripada nira kelapa yang dicampurkan dengan rosok, cecair daripada kulit kayu sejenis tumbuhan. Rosok ini merupakan bahan penting yang menjadikan air nira tersebut bertukar warna menjadi merah memberi sedikit rasa pahit dan bergas.

Terdapat 2 jenis bahar yang tidak asing di Sabah iaitu Bahar Topokan dan Bahar Kiulu. Kebanyakan bahar dihasilkan oleh masyarakat Dusun Lotud di Tuaran. Bahar Topokan dikatakan mempunyai rasa yang agak pahit manakala Bahar Kiulu memiliki rasa masam. Walaupun kedua-dua bahar ini berbeza daripada bahar biasa yang manis, namun baunya ketiga-ketiganya masih serupa.

Bahar merupakan minuman alkohol tradisi untuk masyarakat Kadazandusun.

*Jenis alkohol : Alkohol sederhana (10-20%)
Sukatan 1 minuman alkohol untuk lihing : 120 ml/4 hirup

4. Tapai/Tumpung

Untuk pengetahuan anda, tapai atau pun tumpung ini merupakan sejenis minuman yang sama yang berasal daripada etnik Kadazan-Dusun-Murut. Kedua-duanya diperbuat daripada beras dan ragi sasad atau laru. Tapai atau tumpung ini berbeza daripada daripada lihing disebabkan jenis beras yang digunakan – lihing menggunakan beras pulut manakala tapai menggunakan beras perang biasa. Beras yang digunakan untuk membuat tapai hendaklah dimasak terlebih dahulu dan dibiarkan sejuk. Ragi sasad juga hendaklah dijemur selama 1 hari sebelum boleh dikisar dan dicampurkan dengan nasi.

Ia kemudiannya diperam dalam baldi atau luping untuk menjadi tapai. Minuman ini disebut tumpung jika ia diperam dalam bekas yang lebih kecil seperti botol minuman plastik. Air kosong akan diisi ke dalam tajau atau tumpung dan dihirup menggunakan straw sehingga tiada rasa.

Nasi juga boleh digantikan dengan buah-buahan seperti ubi kayu dan nanas.

Secara tradisinya, pembuatan dan meminum tapai ini mempunyai kaitan dengan kepercayaan masyarakat Kadazandusun yang terhadap semangat Bambarayon, iaitu semangat roh yang menjaga tanaman padi dan memastikan tanaman tersebut kekal sihat. Tapai kebiasannya digunakan dalam pelbagai ritual untuk mempersembahkan rasa hormat terhadap roh tersebut.

*Jenis alkohol : Alkohol sederhana (10-20%)
Sukatan 1 minuman alkohol untuk lihing : 90 ml/3 hirup

5. Linutau

Uniknya pembuatan minuman tradisional di Sabah ini adalah kerana tiada satu pun bahan yang tidak digunakan atau dibuang begitu sahaja! Satu lagi contoh ialah minuman linutau yang diperbuat daripada lebihan nasi Tapai. Lebihan nasi ini akan dibungkus di dalam kain dan diperah.

Ia akan mengeluarkan jus cecair putih yang kelihatan seperti susu. Nah! Inilah yang dipanggil sebagai linutau. Cecair ini lebih likat namun memiliki aroma yang lebih kuat dan dikhabarkan memberi lebih kepuasan untuk diminum. Kandungan alkohol di dalam linutau ini dipercayai mencapai sehingga 17%.

Jenis alkohol dan sukatan minuman beralkohol yang dinyatakan dalam artikel ini adalah berdasarkan Garis Panduan Saringan dan Intervensi Pencegahan dan Pengurangan Kemudaratan Alkohol Kementerian Kesihatan Malaysia.

Walaupun amalan minuman tradisi ini merupakan sebahagian daripada adat dan budaya masyarakat etnik di Sabah dan Sarawak, namun anda digalakkan untuk mengambil minuman beralkohol ini tidak lebih daripada 2 gelas seperti yang disarankan oleh Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO) bagi mengelakkan risiko penyakit tidak berjangkit seperti Alzheimer, Parkinson, angin ahmar. penyakit jantung kronik, serta diabetes.

Boleh lah cuba cari lepas ini dan ‘aramaiti’ dengan bertanggungjawab, ya!

Kenali juga tuak, minuman tradisional masyarakat Iban di Sarawak :