Kisah Pilu Di Sebalik Bandar Jesselton: Pengusiran Penduduk Tempatan Yang Terlupakan
Ketahui Gantian, Bandar Yang Hilang Di Sabah Yang Kini Diganti Jesselton. Ramai yang mengenali bandar Jesselton sebagai pusat pentadbiran utama di era penjajahan British di Sabah, tetapi tidak ramai yang tahu kisah Gantian—sebuah bandar yang pernah berdiri seketika sebelum akhirnya lenyap dari peta sejarah.
Di sebalik penubuhan Jesselton, terselit kisah duka ribuan penduduk tempatan yang kehilangan tempat tinggal dan hak mereka.
Tragedi Pengusiran: Hilangnya 13 Buah Kampung
Pada 9 Julai 1897, sekitar jam 4 pagi, Paduka Mat Salleh dan pengikutnya melancarkan serangan ke atas pusat pentadbiran Syarikat British Borneo Utara di Pulau Gaya. Serangan ini menyebabkan kemusnahan besar, dengan kerugian dianggarkan bernilai $100,000 Dolar Selat. Sebab utama pemberontakan ini adalah ketidakpuasan hati terhadap cukai tinggi yang dikenakan oleh pihak British serta perampasan tanah penduduk tempatan dengan bayaran pampasan yang tidak berpatutan.
Akibat daripada peristiwa ini, pihak British mengambil tindakan drastik dengan menutup tamu Menggatal dan Inanam, selain mengarahkan penduduk Bajau Samah di beberapa kampung untuk berpindah segera. Kampung-kampung yang terkesan termasuklah:
- Kampung Bahgoon
- Kampung Ungong (Unggun)
- Kampung Gudoon (Gudon)
- Kampung Rampain (Rampayan)
- Kampung Menggatal
- Kampung Darro (Darau)
- Kampung Gumbok
- Kampung Lekas (Likas)
- Kampung Dungun
- Kampung Inanam
Kemunculan Bandar Gantian: Hanya bertahan selama 9 bulan sahaja!
Pada 30 Mac 1898, hasil perjanjian dengan Sultan Brunei, pihak British mengambil alih beberapa kawasan strategik termasuk Mengkabong, Menggatal, Inanam, Api-Api, Sembulan, Napas dan Tambalang. Seminggu kemudian, pada 8 April 1898, William Clarke Cowie menamakan bandar baru di muara Sungai Menggatal sebagai “Gantian”, membawa maksud “penggantian” daripada penempatan lama di Pulau Gaya.
Pihak British membelanjakan sekitar $121,000 untuk membangunkan bandar ini, termasuk:
- Pembinaan jalan baru: $9,000
- Perkhidmatan telegraf: $28,000
- Pembinaan laluan kereta api: $61,000
- Pampasan penduduk Pulau Gaya: $15,000
- Pembinaan bangunan baru: $4,500
- Kos tambahan lain: $3,500
Namun, Gantian hanya bertahan selama 9 bulan sahaja! Pihak British mendapati kawasan ini tidak sesuai kerana masalah perniagaan yang merosot, laluan kapal yang sukar, serta paya bakau yang menyukarkan pembinaan sistem kereta api.
Perpindahan Ke Jesselton: Bandar Yang Kita Kenali Hari Ini
Menjelang akhir tahun 1899, pihak Syarikat British Borneo Utara memilih lokasi baru untuk bandar mereka—Jesselton. Para peniaga yang sebelum ini berpindah ke Gantian sekali lagi dipaksa berpindah, dan mereka diberikan pampasan untuk menampung kos perpindahan kedai mereka ke bandar baru.
Antara nama peniaga yang menerima pampasan ialah:
- Sing Soon ($800)
- Kim Chun Chong ($500)
- Guan Tye ($800)
- Chuan Choon ($800)
- Teck Choon ($400)
Akhirnya, pada 10 September 1900, pentadbiran British secara rasmi berpindah ke bandar Jesselton, yang kini dikenali sebagai Kota Kinabalu.
Sejarah Yang Tidak Harus Dilupakan
Peristiwa ini mencerminkan bagaimana sistem pentadbiran British telah mengubah landskap tanah di Sabah dan menjejaskan kehidupan penduduk tempatan. Hilangnya 13 buah kampung ini bukan sekadar cerita sejarah, tetapi satu tragedi yang patut dikenang sebagai pengajaran dalam memahami nilai hak milik tanah dan sejarah bangsa.
Walaupun kini Kota Kinabalu berkembang pesat sebagai ibu negeri Sabah, kita tidak boleh melupakan kisah para penduduk yang pernah kehilangan tempat tinggal mereka atas nama pembangunan. Sejarah ini bukan sekadar kenangan—ia adalah pengajaran tentang hak, tanah, dan identiti sebuah bangsa.
